Σμύρνη 1922: Το διαμάντι της Μεσογείου στο έλεος της καταστροφής *** Γράφει η Ζέτα Αδαμοπούλου, Καθηγήτρια Μουσικής
Σμύρνη 1922: Το διαμάντι της Μεσογείου στο έλεος της καταστροφής
Ζέτα Αδαμοπούλου
Καθηγήτρια Μουσικής

Η 14η Σεπτεμβρίου 1922 αποτελεί τον τραγικό επίλογο της τριετούς Μικρασιατικής Εκστρατείας, σφραγίζοντας το τέλος μιας αδιάλειπτης ελληνικής παρουσίας 2.500 ετών στη Μικρά Ασία.
Η κατάρρευση του στρατιωτικού μετώπου στο Αφιόν Καραχισάρ στα μέσα Αυγούστου πυροδότησε τον βίαιο ξεριζωμό εκατοντάδων χιλιάδων χριστιανών προς τα μικρασιατικά παράλια.
Η Σμύρνη, ακμάζουσα και πολυπολιτισμική πόλη 270.000 κατοίκων πριν την καταστροφή, μέσα σε λίγες μόλις ημέρες μετατράπηκε σε μια πύρινη κόλαση, αφήνοντας πίσω της μια ανεξίτηλη ουλή στη συλλογική μνήμη.
Η είσοδος των τουρκικών δυνάμεων στην πόλη στις 9 Σεπτεμβρίου 1922 σηματοδότησε την έναρξη ενός εφιάλτη με λεηλασίες, βιασμούς και εκτελέσεις αμάχων. Αρχικά οι Τσέτες και στη συνέχεια τα τακτικά κεμαλικά στρατεύματα διέπραξαν ανείπωτες αγριότητες, ακρωτηριάζοντας ακόμη και γυναίκες για να τους αποσπάσουν τιμαλφή. Την Τετάρτη 13 Σεπτεμβρίου εκδηλώθηκε πυρκαγιά στην αρμένικη συνοικία ως αποτέλεσμα προμελετημένου και οργανωμένου σχεδίου, όπου Τούρκοι στρατιώτες εξέθρεψαν τη φωτιά με δοχεία βενζίνης και εμπρηστικές βόμβες, ενώ οι μουσουλμανικές και εβραϊκές συνοικίες παρέμειναν εντελώς αλώβητες.
Βασικοί υπαίτιοι για τις θηριωδίες υποδεικνύονται ο στρατιωτικός διοικητής Νουρεντίν Πασάς και ο αρχιστράτηγος Μουσταφά Κεμάλ. Ανάμεσα στα αμέτρητα θύματα της καταστροφής, ο Μητροπολίτης Σμύρνης Χρυσόστομος στάθηκε το λαμπρότερο σύμβολο αυτοθυσίας. Αρνούμενος να εγκαταλείψει το ποίμνιό του στην Αγία Φωτεινή, παρά τις επανειλημμένες προτάσεις των προξένων των Μεγάλων Δυνάμεων για ασφαλή φυγάδευση, παραδόθηκε από τον Νουρεντίν στον μαινόμενο όχλο και μαρτύρησε με τον πιο φρικτό τρόπο, ευλογώντας κατά τις τελευταίες του στιγμές ακόμα και τους διώκτες του.
Παράλληλα με την καταστροφή της πόλης, δεκάδες χιλιάδες άνδρες ηλικίας 18 έως 45 ετών εκτοπίστηκαν στο εσωτερικό σε τάγματα εργασίας και πορείες θανάτου. Στην προκυμαία της Σμύρνης συνωστίζονταν εκατοντάδες χιλιάδες εξαθλιωμένες ψυχές, γυναίκες, παιδιά και γέροντες, εγκλωβισμένοι ανάμεσα στις φλόγες που ορθώνονταν πίσω τους και στη θάλασσα που απλωνόταν μπροστά τους. Απέναντί τους, τα πολεμικά πλοία «των Συμμάχων» παρακολουθούσαν αμέτοχα, τηρώντας στάση προκλητικής αδιαφορίας που υπαγορευόταν από γεωπολιτικούς υπολογισμούς και οικονομικά συμφέροντα, ενώ παιάνιζαν μουσικές για να καλύψουν τις κραυγές των πνιγμένων.
Ο Αμερικανός Πρόξενος στη Σμύρνη George Horton σημείωσε ότι μια σθεναρή συμμαχική παρέμβαση θα είχε αποτρέψει τη σφαγή, εξομολογούμενος με συντριβή: «Ένα από τα δυνατότερα συναισθήματα που πήρα μαζί μου από τη Σμύρνη ήταν το συναίσθημα της ντροπής, διότι ανήκα στο ανθρώπινο γένος». Στο συγγραφικό του έργο «The Blight of Asia» (1926), ο Horton υπογράμμισε πως η καταστροφή της Σμύρνης υπήρξε το τελικό στάδιο ενός συστηματικού προγράμματος εξόντωσης των χριστιανικών πληθυσμών.
Η τραγωδία επιδεινώθηκε δραματικά από τις πολιτικές παρωπίδες και την κρατική αναλγησία του Έλληνα Ύπατου Αρμοστή Αριστείδη Στεργιάδη, ο οποίος καθησύχαζε τον πληθυσμό μέχρι την τελευταία στιγμή, αρνούμενος να ειδοποιήσει τους κατοίκους να εκκενώσουν την πόλη.
Η 14η Σεπτεμβρίου δεν αποτελεί απλώς μια ημερομηνία στο καλεντάρι. Είναι η μέρα που η Μικρά Ασία έχασε τα παιδιά της. Ωστόσο, οι ξεριζωμένοι πρόσφυγες μετέφεραν στη μητέρα Ελλάδα τις παραδόσεις, το πνεύμα και τον πολιτισμό της Ιωνίας, αναγεννώντας τη χώρα μέσα από τις στάχτες της.