ΗΛΕΙΟΙ ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ ΤΟΥ ΜΕΣΟΠΟΛΕΜΟΥ *** ΜΙΑ ΣΠΟΥΔΑΙΑ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗΣ ΚΑΤΑΓΡΑΦΗΣ ΑΠΟ ΤΟΝ ΡΕΚΤΗ ΣΥΜΠΟΛΙΤΗ ΑΘΑΝΑΣΙΟ Θ. ΦΩΤΟΠΟΥΛΟ – ΚΑΘΗΓΗΤΗ ΝΕΟΤΕΡΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΣΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ
Μια εξαιρετική επιστημονική καταγραφή από τον Πανεπιστημιακό Καθηγητή Νεότερης Ελληνικής Ιστορίας ρέκτη συμπολίτη Αθανάσιο Θ. Φωτόπουλο (σε 4 συνέχειες)

ΗΛΕΙΟΙ ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ ΤΟΥ ΜΕΣΟΠΟΛΕΜΟΥ
(2ο)
Ο Ντίνος Δ. Ψυχογιός (Νιοχώρι Κυλλήνης 1915), ο κατοπινός λαογράφος της Ηλείας και εκδότης του περιοδικού «Ηλειακά», πρωτοφανερώθηκε στα Γράμματα δημοσιεύοντας στα έτη 1933-1935 ποιήματα και πεζά σε εφημερίδες του Πύργου και της Ζακύνθου.
Ποιητικό έργο παρουσίασε ο Γρηγόρης Πλιάκας (Σαβάλια 1907 – Γαστούνη 1979)[1], ο οποίος έλαθε βιώσας ως υπάλληλος της Ένωσης Γεωργικών Συνεταιρισμών Γαστούνης. Φίλος, ομόφρων του ποιητή Φώτου Πασχαλινού, διατηρούσε πνευματική επαφή με τον Τάκη Δόξα και δημοσίευε ποιήματά του σε τοπικές εφημερίδες και περιοδικά, όπως το «Φιλολογικόν Ημερολόγιον ‘Αυγή’». Αναφέρεται ότι σε λογοτεχνικό διαγωνισμό του μεσοπολέμου έλαβε διάκριση από το περιοδικό «Εβδομάς». Δεν εξέδωσε καμμιά ποιητική συλλογή ούτε υπάρχει συγκεντρωμένο το έργο του, το παλαιότερο μάλιστα κατασχέθηκε από τούς Ιταλούς κατακτητές. Ο ίδιος ανέφερε την ανέκδοτη συλλογή του «Παλιοί και νέοι στίχοι», της οποίας όμως αγνοείται η τύχη.
Με λογοτεχνικό και εικαστικό έργο συνέβαλε στη τοπική πνευματική ζωή ο Διον. Ν. Κωνσταντινίδης (γενν. 1905). Εκτός από τα έργα ζωγραφικής, έγραψε ποιήματα, διηγήματα και βιβλιοκρισίες σε διάφορα περιοδικά και εφημερίδες. Βοήθησε ως σκηνοθέτης στο ανέβασμα θεατρικών έργων από τοπικούς ερασιτεχνικούς θιάσους.
Πύργιος, με καταγωγή από του Δούκα, ο Ζαφείρης Παπαμιχαλόπου-λος[2] (γενν. 1900) σπούδασε νομικά και διετέλεσε συνεργάτης αθηναϊκών εφημερίδων, όπως της «Απογευματινής», της «Πατρίδος» και του «Σκριπ», του οποίου υπήρξε και αρχισυντάκτης. Το λογοτεχνικό του έργο είναι σκόρπιο σε διάφορες εφημερίδες και περιοδικά («Μεγάλη Στρατιωτική και Ναυτική Εγκυκλοπαιδεία», «Εικονογραφημένη», «Θεατής», «Ευρώπη» κ.ά.). Βιβλίο του: Όνειρο πρωτοχρονιᾶς. Μονόπρακτη Οπερέτα – Επιθεώρησις (1932). Ασχολήθηκε και με τη συγγραφή έργων παιδικού θεάτρου.
Το 1932 ο γιατρός Θεόδ. Χαρδαβέλας (γενν. 1911) από τη Μιράκα εκδίδει το μυθιστόρημα Δυστυχισμένοι νέοι.
Προς το τέλος του Μεσοπολέμου ο αδελφός του Ανδρέα Καρκαβίτσα Κώστας εκδίδει το βιβλίο «Ο Διαολής και άλλα διηγήματα» (1939).
Ο Πύργιος, με καταγωγή από τη Δίβρη, δημοσιογράφος και ιστορικός συγγραφέας Ανδρέας Σκανδάμης (1910) ξεκίνησε τη θητεία του στα Γράμματα με τρεις συλλογές διηγημάτων: –Διηγήματα, 1928. –Φωτιές απ’ την κό-λαση,1932. –Οι θεοί των γυναικών, 1936.
Ο Νίκος Μπελογιάννης (1915-1952) γεννήθηκε στην Αμαλιάδα. Στα δεκαεπτά του χρόνια, τελειόφοιτος Γυμνασίου, έγινε μέλος της Κομμουνιστικής Νεολαίας. Σαν φοιτητής Νομικής πρωτοστάτησε στους φοιτητικούς αγώνες της εποχής. Λίγο πριν την κήρυξη της δικτατορίας του Μεταξά έγινε μέλος του ΚΚΕ. Δούλεψε σε οργανώσεις της Πελοποννήσου οργανώνοντας την πάλη κατά της μεταξικής δικτατορίας. Για τη δράση του εξορίστηκε και φυλακίστηκε. Από την Αίγινα στην Ακροναυπλία ως την εισβολή των Γερμανών και κατόπιν «γνώρισε» τις φυλακές της Κατούνας, της Βόνιτσας και της Κέρκυρας. Εμφανίστηκε στα γράμματα μαθητής ακόμη στο Γυμνάσιο, στα δεκαεπτά του χρόνια. Από την πατρίδα του έστελνε κείμενά του σε περιοδικά των Αθηνών και δημοσίευε κείμενά του στο περιοδικό «Χαραυγή» (1932-1933) που εξέδιδε με τον συμμαθητή του Διον. Αβραμόπουλο.
Το μοναδικό του βιβλίο με ευθυμογραφήματα, Βρασμοί ψυχής, τύπωσε το 1942 ο Θάνος Δώρος (ψευδών. του Θανάση Θεοδωρόπουλου) από τα Χανάκια. Εκτελέστηκε προς το τέλος της Κατοχής από τους Γερμανούς. Κριτική για το βιβλίο αυτό έγραψε ο Τάκης Δόξας (περ. «Οδυσσέας», αρ. 1, Μάρτης 1943, σ. 17), όπου η πληροφορία ότι ο συγγραφέας είχε δημοσιεύσει ποιήματα και πεζά τραγούδια «σε μερικά ελαφρά φιλολογικά περιοδικά».
Λογοτεχνικό έργο εξέδωσε και ο Θεόδωρος Ξύδης (γενν. 1910). Σπούδασε στο μονοτάξιο διδασκαλείο Πύργου και δίδαξε σε σχολεία της Ηλείας (Γρανιτσαίικα). Έγραψε ποίηση με θρησκευτικό και φυσιολατρικό περιεχόμενο και δοκίμια για πρόσωπα της λογοτεχνίας μας. α) Ποίηση: -Τα αφιερωμένα τραγούδια (1929), -Η μουσική των ελάτων (1930), -Αδελφή ψυχή (1931), Ώρες γαλήνης (1934). β) Μελέτες: -Ο Παλαμάς από μία συλλογή (1931), -Ανδρέας Καρκαβίτσας (1932), -Η θρησκευτική βούληση του Σικελιανού (1932), -Το έργο του Πορφύρα (1933). Στο βιβλίο των Παρ. Κοντοέ και Άγγ. Ηλιόπουλου Λεύκωμα της Γορτυνίας (Αθήναι 1937) έγραψε το κεφάλαιο «Γορτυνία και Ηλεία», σσ. 215-217.
Ιστορικός και λογοτέχνης ήταν ο Διονύσιος Κόκκινος (1884–1967). Γεννήθηκε στον Πύργο. Φοίτησε στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών και στην Ανώτατη Σχολή Καλών Τεχνών, αλλά διέκοψε τις σπουδές του για να ασχοληθεί με την ιστορία και τη λογοτεχνία. Εξέδωσε την Εφη-μερίδα «Μέλλον» στα 1908 με 1909, που εξέφραζε τις ιδέες της ομάδας των Κοινωνιολόγων του Αλέξανδρου Παπαναστασίου. Εργάσθηκε στις εφημερίδες «Ακρόπολις», «Καθημερινή», «Πατρίς», «Πρωτεύουσα», «Ελληνικόν Μέλλον», «Ελληνική», «Πρωΐα» και «Έθνος», ως φιλολογικός συνεργάτης, χρονογράφος, ανταποκριτής. Έγραψε δεκάδες δημοσιεύματα με τα ψευδώνυμα «Μακκαβαίος», «Άριελ», «Βουλεβαρδιέρος», «Παλαιός». Επίσης, διετέλεσε διευθυντής της Εθνικής Βιβλιοθήκης από τον Οκτώβριο του 1935 μέχρι το Φεβρουάριο του 1954, ενώ εκλέχτηκε μέλος της Ακαδημίας Αθηνών το 1955. Υπήρξε μέλος στο διοικητικό συμβούλιο του Εθνικού Θεάτρου. Το λογοτεχνικό έργο του Διονύσιου Κόκκινου, πλούσιο σε ποσότητα καλύπτει τους χώρους του μυθιστορήματος, του διηγήματος, ενώ έγραψε και έργα για το θέατρο, από το οποία το μονόπρακτο «Η χαμένη» παραστάθηκε το 1939 από το θίασο της Μαρίκας Κοτοπούλη. Πρωτοεμφανίστηκε στα γράμματα με το <<Ο τελευταίος>>, διήγημα δημοσιευμένο στο περιοδικό Νουμάς, τ. 4, τ/χ. 216 (1906), σσ. 10-11. Εργογραφία: Ι. Μυθιστορήματα: – Η κυρία με το άσπρο άλογο (1922). –Φραντζέσκα ντα Ρίμινι (1922). –Μυστική φωληά (1924). –Η μοιραία γυναίκα (1932). –Ίλιγγος (1932). ΙΙ. Διηγήματα: –Εκείνος που δε χάρηκε τίποτε και άλλα διηγήματα (1926). –Σφυρίγματα τραίνων (1930). –Ο Αλέξης ο αμαξάς κι άλλα διηγήματα (1945). –Μια τουφεκιά στο γαλάζιο νερό, χ.χ. ΙΙΙ. Θέατρο: –Το θέατρο της ζωής (εννέα μονόπρακτα), (1924). ΙV. Μελέτες:
Η Ελληνική Επανάστασις, τ. 1-6, (1931 – 1935) (πρώτη ολοκληρωμένη έκδοση, τ. 1-12, 1960 και οριστική έκδοση, τ. 1-6, 1968). –Οι δύο πόλεμοι 1940-1941, τ. Α΄-Β΄, 1945-1946. –Ιστορία της νεωτέρας Ελλάδος. Ιστορική περίοδος 1800-1945 (1970-1972). –Μια ζωή στον πόλεμο. Γκρίμποβο – Μπιζάνι – Γιάννενα (1914).
Θέματα των διηγημάτων του είναι εμπνευσμένα και από τον γενέθλιο τόπο του, την Ηλεία[3].
Η σπουδή της Ιστορίας και της Λαογραφίας
Οι ασχοληθέντες με την τοπική ιστορία και λαογραφία δεν είναι πολλοί. Σταθμό αποτέλεσε η έκδοση του πρώτου βιβλίου ηλειακής ιστορίας («Η Ηλεία διά μέσου των αιώνων», τ. Α΄, εν Αθήναις 1924, σσ. 366[4]) με δαπάνη του Συλλόγου των εν Αθήναις και Πειραιεί Ηλείων. Συγγραφέας του ο πο-λυγραφότατος παλαιός γυμνασιάρχης Πύργου Γεώργιος Παπανδρέου (1859-1940), ο οποίος καταγόταν από το Σκούπι των Καλαβρύτων. Ο συγγραφέας αναφέρεται στη γεωγραφία, γεωλογία, ιστορία (από την αρχαιότητα μέχρι το τέλος της τουρκοκρατίας) και τα μνημεία της Ηλείας, εκτός από τα αφορώντα στην Ολυμπία. Είχε συγγράψει και δεύτερο τόμο, αλλά καταστράφηκε στην Αθήνα τον Δεκέμβριο του 1944.
Λόγιος και με ικανή μόρφωση υπήρξε ο μητροπολίτης Ηλείας και Ωλένης Αντώνιος (Πολίτης). Πόνημά του με τίτλο «Η επισκοπή Ηλείας διά των αιώνων», περ. «Θεολογία», τ. ΣΤ΄(1928), σσ. 161-174, κυκλοφόρησε και σε ανάτυπο.
Από την 17.1.1937 άρχισε να δημοσιεύεται σε συνέχειες στην εφημερίδα «Πατρίς» ιστορικό πόνημα -όχι, βέβαια, μεγάλων απαιτήσεων- του καθηγητή Γαλλικών του Γυμνασίου Πύργου Ν. Μαρτέν με τίτλο «Ανασκόπησις της Ηλείας και του Πύργου διά μέσου των αιώνων. Τα κυριώτερα ιστορικά γεγονότα».
Την ιστορία της πρωτεύουσας του ηλειακού κάμπου πραγματεύεται με συντομία ο Κ. Θ. Ζάκας στο βιβλίο του Ιστορία της Αμαλιάδος, Αμαλιάδα 1927, σσ. 62[5].
Ο εκ Δούκα (1875-1961) Γεώργιος Αρ. Χρυσανθακόπουλος (1875-1961)[6], ο οποίος το 1950 εξέδωσε το πολυσέλιδο βιβλίο του για την Ηλεία επί τουρκοκρατίας, δημοσίευε στην «Πατρίδα» του Πύργου άρθρα ιστορικού και λαογραφικού περιεχομένου, όπως για τα «Ηλειακά δημοτικά τρα-γούδια» (15και 17.1.1939.).
Στον χώρο της λαογραφίας και γλωσσολογίας προσέφερε επιστημονικό έργο ο φιλόλογος καθηγητής Κωνσταντίνος Ν. Ηλιόπουλος[7] (γενν. 1911) από το Στρέφι. Εκτός από μία νεκρολόγία για τον καθηγητή του στο Πανεπιστήμιο Γ. Αναγνωστόπουλο (1937), εξέδωσε αυτοτελώς την πολυτιμότατη «Βιβλιογραφία της Πελοποννησιακής Λαογραφίας και Γλωσσολογίας από του έτους 1830» (1937). Δημοσίευσε επίσης τα «Ποιμενικά της Ηλείας», Λαογραφία, τ. ΙΒ΄ (1938-1948), σσ. 256-285.
Το 1939 τυπώθηκε στην Αθήνα το βιβλίο «Ηλειακή δημοτική ποίηση» του Θρύλου Πάτρη (ψευδών. του Δημήτρη Π. Παναγιωτακόπουλου) (1920-1949) από του Μάγερα. Ήδη από μαθητής του Γυμνασίου Πελοπίου δημοσίευε στην «Πατρίδα» άρθρα του για το ηλειακό δημοτικό τραγούδι: «Το τραγούδι της Γαλάναινας» (27.10.1938), «Του Τριτσιμπήδα» (17.12.1938). Το βιβλίο του δείχνει την ώριμη σκέψη του και την ερευνητική του διάθεση, αφού κάνει φιλότιμη περισυλλογή λαϊκών ποιητικών κειμένων, προβαίνει σε ανάλυσή τους και κάνει αξιοπρόσεκτες παρατηρήσεις ιστορικές, γλωσσικές και αισθητικές[8].
Ιστορικά και λαογραφικά σημειώματα δημοσίευε κατά καιρούς στην «Πατρίδα» ο γηραιός Νικόλαος Ι. Λάσκαρις (1854-1943) από το Χάβαρι. Σε τυπογραφείο του Πύργου (Κ. Δ. Βαρουξή) τύπωσε (1902 κ.ε.) τους 11 τόμους του βιβλίου του Η Λάστα και τα μνημεία της ή Λάστας πανόραμα, και τον τελευταίο (12ο) στην Αμαλιάδα, τυπογραφείο Ν. Φούφα και Χρ. Ταβλά.
Ο Στέφανος Δ. Βασιλόπουλος (Αμαλιάδα 1896 – Αθήνα 1968) υπηρέτησε ως φιλόλογος καθηγητής σε διάφορα σχολεία. Από το 1941 μέχρι το 1952 υπηρέτησε ως Διευθυντής Μέσης Εκπαίδευσης στο Υπουργείο Παιδεί-ας. Έγραψε: Η Κόρινθος διά μέσου των αιώνων, τ. Α΄, Αθήναι 1932, σσ. 224, Βυζάντιον, Ελλάς και Έλληνες, Λογική μετά στοιχείων Γνωσιολογίας και Αναγνωστικά της Ε΄ και ΣΤ΄ τάξης του Δημοτικού Σχολείου. Συνεργάτης της «Μεγάλης Ελληνικής Εγκυκλοπαιδείας».
- Λεωνίδα Γ. Μαργαρίτη, Γρηγόρης Πλιάκας (1907-1979), ένας ευαίσθητος και σε-μνός ποιητής,. Πάτρα 2002, σσ. 47.
- Βλ. «Πατρίς» Πύργου 19.2.1939.
- Θεόδωρου Ξύδη, «Ο Κόκκινος και η Ηλεία», Νέα Εστία, τ. 82 τ/χ. 968 (1967), σσ. 1402-1405. Ηλίας Χ. Παπαδημητρακόπουλος, «Διονύσιος Α. Κόκκινος· Μια τουφεκιά στο γαλάζιο νερό», Η Καθημερινή, 17.1.1993.
- Έκδοση Β΄ από τη ΝΕΛΕ και το περιοδικό «εκ παραδρομής», Λεχαινά 1991. Έκδο-ση Γ΄ από το βιβλιοπωλείο Βιβλιοπανόραμα της Αμαλιάδας με πρόλογο του Αθανασίου Θ. Φωτοπούλου (2010).
- Ανατύπωση 2011 από το βιβλιοπωλείο Βιβλιοπανόραμα της Αμαλιάδας (Γ. Δημητρόπουλος).
- Το 1950 εξέδωσε το βιβλίο «Η Ηλεία επί τουρκοκρατίας».
- Ο κατοπινός καθηγητής Λατινικής Φιλολογίας στη Φιλοσοφική Σχολή Πανεπιστημίου Αθηνών.
- Δυστυχώς, στην Κατοχή νεαρός διανοούμενος διέκοψε τις σπουδές του στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, όπου φοιτούσε, και επέστρεψε στο χωριό του. Συμμετείχε στο αριστερό αντιστασιακό κίνημα και, στο τέλος του Εμφυλίου, φονεύθηκε κατά τις εκκαθαριστικές επιχειρήσεις του στρατού στην Ηλεία. Τα βιβλίο του ανατυπώθηκε το 2000 με επιμέλεια και πρόλογο Αθαν. Θ. Φωτοπούλου.