29 Σεπτεμβρίου, 2026Ηλεία / Ιστορία / Κοινωνία / Λογοτεχνία / ΤΥΠΟΣ - ΜΜΕ - Δημοσιογραφία
Μια εξαιρετική επιστημονική καταγραφή από τον Πανεπιστημιακό Καθηγητή Νεότερης Ελληνικής Ιστορίας ρέκτη συμπολίτη Αθανάσιο Θ. Φωτόπουλο (σε 4 συνέχειες)
ΗΛΕΙΟΙ ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ ΤΟΥ ΜΕΣΟΠΟΛΕΜΟΥ
(1ο)
Η λογοτεχνική και, γενικότερα, πνευματική παραγωγή των Ηλείων του Μεσοπολέμου ήταν πλουσιότερη σε σύγκριση με τη σημερινή εποχή. Υπάρχει, βέβαια, μια πνευματική παράδοση από τα τέλη του 19ου και τις αρχές του 20ού αιώνα, όμως τώρα κάνουν αισθητή την παρουσία τους δημι-ουργοί με αξιόλογο έργο, εκδίδονται περιοδικά και ημερολόγια, και οι εφημερίδες αρχίζουν να φιλοξενούν λογοτεχνική ύλη. Κάποιοι από τους πνευματικούς δημιουργούς κοντεύουν να λησμονηθούν, κι άλλοι έχουν λησμο-νηθεί ολότελα. Γι’ αυτό κρίνουμε απαραίτητη την -έστω και σύντομη- καταγραφή προσώπων και έργων του τόπου, χωρίς να πιστεύουμε ότι με τη συμ-βολή μας αυτή εξαντλούμε το θέμα.
Λογοτεχνία
Η πρώτη επιβλητική μορφή στον χώρο της ηλειακής διανόησης ήταν ο Γιώργος Καρανικολός (1892-1952) από τον Πύργο. Πατέρας του ήταν ο μεγαλοεξαγωγέας σταφίδας Θεόδωρος Καρανικολός που καταγόταν από την ορεινή Δίβρη. Μετά την ολοκλήρωση των εγκύκλιων σπουδών του στον Πύργο μετέβη στη Γερμανία, όπου σπούδασε νομικά και πολιτικές επιστή-μες στη Χαϊδελβέργη. Παρέμεινε στην πόλη αυτή επί εικοσαετία και κατό-πιν (το 1924) επέστρεψε για λίγο στη γενέτειρά του και ηγήθηκε της πνευ-ματικής ζωής της. Έδωσε πολλές διαλέξεις διοργανωμένες από το Λύκειον Ελληνίδων (παράρτημα Πύργου) και το 1927 παρακίνησε τον επισκεφθέντα την Ολυμπία φίλο του Άγγελο Σικελιανό, να δώσει κι αυτός μια διάλεξη. Η διάλεξη είχε ως θέμα τα αετώματα της Ολυμπίας και συνήρπασε το ακροα-τήριο. Ως αντίδωρο ο Καρανικολός διοργάνωσε εκδήλωση προς τιμή του Σι-κελιανού, στην οποία μίλησε ο φιλόλογος Τάκης Δημόπουλος για τη Δελφι-κή Ιδέα και ο ίδιος ο Καρανικολός για την προσωπικότητα και το έργο του Σικελιανού. Ο Καρανικολός εγκαταστάθηκε στην Αθήνα στα τέλη της δεκα-ετίας του ’20 και εργάστηκε αρχικά στο επιτελείο του Εγκυκλοπαιδικού Λε-ξικού και άλλων εκδόσεων (όπως λ.χ. της Παγκοσμίου Γεωγραφίας) του Ε-λευθερουδάκη και κατόπιν στον δημοσιογραφικό οργανισμό Λαμπράκη ως συντάκτης του Βήματος. Επίσης, συνεργάστηκε σε διάφορα περιοδικά και μετέφρασε το ιστορικό δράμα του Καρλ Γκέοργκ Μπύχνερ «Ο θάνατος του Δαντόν» (1835), το οποίο ανέβασε το Εθνικό Θέατρο την 3.1.1933 σε σκη-νοθεσία.Φώτου Πολίτη. Το 1936 διετέλεσε διευθυντής στην Εβδομαδιαία Πολιτική και Οικονομική Εφημερίδα «Ελληνική Φωνή» (αρ. 1-8 / 4.1-1.8. 1936), την οποία ίδρυσε ο καθηγητής και πολιτικός Παναγιώτης Κανελλό-πουλος. Στην εφημερίδα αυτή καταχώριζε και άφθονη φιλολογική και λογο-τεχνική ύλη, αλλά απεχώρησε λόγω διαφωνίας του με τον Κανελλόπουλο ε-πί πολιτικών ζητημάτων. Υπήρξε άνθρωπος με μεγάλη παιδεία και είχε α-σχοληθεί με τη γερμανική ποίηση (Γκαίτε, Ρίλκε). Είχε μεταφράσει ολόκλη-ρο το έργο του Ρίλκε και είχε σποραδικά δημοσιεύσει δείγματα της δουλειάς του, αλλά δεν την εξέδωσε σε τόμο. Απάνθισμά της δημοσιεύτηκε μετά τον θάνατό του: Γιώργου Καρανικολού, Ρίλκε: Απάνθισμα από το ποιητικό έργο του, πρόλογος, επιμέλεια Μ. Γ. Μερακλή, Αθήναι, Δίφρος 1965. Εκτός από την παιδεία του, ο Καρανικολός διακρινόταν για τα ανθρωπιστικά του ιδεώ-δη, τον ευγενή χαρακτήρα του, τη φιλοσοφική του διάθεση και την αφιλο-χρηματία του.
Σύγχρονοι του Καρανικολού είναι ο Γεώργιος Χρονόπουλος (1868), δικηγόρος Πύργου έως το 1933, ο οποίος δημοσίευε, με το ψευδώνυμο Αγι-οχαραλαμπίτης, ποιήματα σε περιοδικά και εφημερίδες αντλώντας τα θέμα-τά του από τη σύγχρονη ζωή, και ο Χαρ. Τσαγκαράκης (1915-1933). Ο τελευταίος στη σύντομη ζωή του πρόλαβε ν’ αρθρογραφήσει σ’ εφημερίδες και να δημοσιεύσει ενδιαφέροντα κείμενα: ένα διήγημα στο περιοδικό «Γράμματα» του Κωστή Μπαστιά και μια μελέτη στη «Νέα Εστία» (1932) για τον εθνικό ύμνο με το ψευδώνυμο Νικόλαος Ρόδης.
Σ’ εκείνα τα χρόνια ξεχωρίζει με το έργο και την προσωπικότητά του ο δικηγόρος Πύργου και βουλευτής του λαϊκού κόμματος το 1935 Βάσος Στε-φανόπουλος (1902-1952) από τη Δίβρη. Χρησιμοποιούσε και τα ψευδώνυ-μα Βιλ Άστερ και Μαξίμ. Ήδη από τα 1921 δημοσίευε ποιήματα και χρονο-γραφήματα στην εφημερίδα «Ημερήσια Νέα» του Πύργου και το περιοδικό «Βήμα των Νέων». Ποιήματα, κριτικά δοκίμια και χρονογραφήματά του δη-μοσιεύθηκαν σε έγκριτα αθηναϊκά έντυπα, όπως το «Περιοδικόν της Μεγά-λης Ελληνικής Εγκυκλοπαιδείας», την «Εικονογραφημένη Νιρβάνα», τη «Νέα Εστία» και τα «Νεοελληνικά Γράμματα». Στον «Οδυσσέα» του Πύργου (αρ. 11-12, Ιούλ.-Αύγ. 1944, σσ.7-11) δημοσίευσε το κείμενο ομιλί-ας του για τους Γάλλους «καταραμένους ποιητές». Ο ποιητής Γιώργης Παυ-λόπουλος μού εξομολογήθηκε: «Ο Βάσος μάς άνοιξε τα μάτια. Νεοσσοί ε-μείς, από ποιον άλλο στον Πύργο θα μπορούσαμε ν’ ακούσουμε για τους ποιητές αυτούς… Εκτός από εμπνευσμένος λογοτέχνης, ήταν και θαυμάσιος άνθρωπος, με ήθος και προσωπικότητα».
Λίγα χρόνια μετά την αναχώρηση του Γ. Καρανικολού από τον Πύργο εμφανίζεται με λογοτεχνικές αξιώσεις ο Τάκης Δόξας (ψευδ. του Παναγιώ-τη Λαμπρινόπουλου) (1913-1976). Μετά την αποφοίτησή του από το Γυ-μνάσιο Πύργου πήγε στην Αθήνα, όπου φοίτησε στη Σχολή Συνεταιριστών. Δορίστηκε ως γραμματέας στο Πρωτοδικείο Πύργου και ανέπτυξε εντονό-τατη πνευματική δραστηριότητα. Νεότατος άρχισε να δημοσιεύει ποιήματα, διηγήματα και νουβέλες σε εφημερίδες και περιοδικά του τόπου του, άλλων επαρχιακών πόλεων και της πρωτεύουσας. Το 1932 ίδρυσε μαζί με άλλους νέους του Πύργου και διηύθυνε το εβδομαδιαίο περιοδικό «Βήμα των νέ-ων». Το 1935 μ’ εμπνευσμένο κείμενό του στην «Πατρίδα» (10 Αυγ.) το-νίζει την ανάγκη ίδρυσης φιλολογικού ομίλου στον Πύργο: «…Είναι το μό-νο μέσο να καταπολεμηθή η παθολογική πνευματική αδράνεια, που μας κρατά δέσμιους . Η διοργάνωσι διαλέξεων (φιλολογικών, καλλιτεχνι-κών, επιστημονικών), με ομιλητάς διακεκριμένους επιστήμονας και διανο-ουμένους μας, είναι ο πρακτικώτερος τρόπος να πλησιάση το κοινό προς την αλήθεια της επιστήμης και την ομορφιά της διανοήσεως, που τόσο πολύ θα ωφεληθή ο εσωτερικός του άνθρωπος. Όσο για την έκδοσι μηνιαίου ή δεκα-πενθημέρου φιλολογικού περιοδικού, έχουμε να τονίσωμε, πως όχι μόνο θα συντείνη στην πρόοδο των λίγων λογοτεχνών μας, αλλά και θα δώση ελπι-δοφόρο το ξύπνημα σε ταλέντα, που κρύβονται μυστικά ανάμεσα στο πλή-θος και που δεν βρήκαν την ευκαιρία να εκδηλωθούν». Η προσπάθειά του τελεσφόρησε το 1938 με την ίδρυση του Συλλόγου Γραμμάτων και Τεχνών, ο οποίος οργάνωσε κυρίως διαλέξεις στο θέατρο Απόλλων του Πύργου (1939). Για την πνευματική του πορεία μέχρι τον 2ο παγκόσμιο πόλεμο έγραψε ο Δόξας σε αυτοβιογραφικό του κείμενο, όπου παρέχονται ενδιαφέ-ροντα στοιχεία για την πνευματική ζωή του Πύργου στον Μεσοπόλεμο. Βιβλία του: α) Διηγήματα. –Οι ίδιες πάντα ιστορίες (1932), –Η απολογία του καμπούρη (1936), β) Ποίηση: –Λευκοί δρόμοι (1938). γ) Δοκίμια: -Μαρία Πολυδούρη (εκδ. του περιοδ. «Μακεδονική Νεολαία», Θεσσαλονίκη 1937). –Εσωτερική Τέχνη (εκδ. Έρευνα, Κάιρο 1940).
Στα τελευταία χρόνια του Μεσοπολέμου ο Τάκης Δόξας σε κείμενό του για την πνευματική Πελοπόννησο (1939) αναφέρει, μαζί με τους λογίους άλλων επαρχιών που «συγκροτούν την πνευματική Πελοπόννησο», και τους εξής Ηλείους: Φ. Πασχαλινός, Α. Καπογιάννης, Π. Γαλαξίας, Γ. Παπαγιάν-νης (Πύργος), Α. Καλογερόπουλος, Σ. Ρετσινάς, Γ. Φωκάς (Αμαλιάδα) και Τούλα Τρυφωνοπούλου (Λεχαινά).
Ο ποιητής Φώτος Πασχαλινός (Πύργος 1913-1943), φιλολογικό ψευ-δώνυμο του Θεοδώρου Ζώρα, ήταν συγγενής του καθηγητή Γεωργίου Θ. Ζώρα. Μετά την αποφοίτησή του από το Γυμνάσιο πήγε στην Αθήνα για να σπουδάσει Νομικά, αλλά διέκοψε τις σπουδές του για οικονομικούς λό-γους. Στον Πύργο εργαζόταν σε τυπογραφείο. Στρατεύθηκε στον πόλεμο του 1940-41 και οργανώθηκε στην Αντίσταση. Συνελήφθη από τους Γερ-μανούς στην Αμαλιάδα και εκτελέστηκε στην Πάτρα. Δημοσίευσε κυρίως ποιήματά του σε διάφορα περιοδικά και εφημερίδες: Πνευματική Ζωή, Νέο-ελληνικά Γράμματα, Ηλειακά Χρονικά, Νέα Ημέρα (Πύργου), Χαραυγή (Αμα-λιάδας) κ.ά. Τύπωσε στον Πύργο τη μοναδική του ποιητική συλλογή: Επαρ-χιακά (1937), όπου περιλαμβάνει επιλογή ποιημάτων του της περιόδου 1934-1936. Σ’ αυτά είναι έκδηλος ο λυρισμός, η φυσιολατρία και κάποια μελαγχολική διάθεση. Ο Πύργος εμπνέει τον ποιητή:
Πλήθος λουλούδια στις αυλές και πλήθος άταχτες λαλιές
Απά στα δέντρα τ’ αψηλά, στον πεύκο το μεγάλο.
Κι όλο γαλήνη μυστικιά –κι απ’ τη γαλήνη τη βαθιά
Εφτάλοφέ μου Πύργε μου, δεν είσαι τίποτ’ άλλο.
Ο Τάκης Δόξας ήταν επιστήθιος φίλος του, αλλά αυτό δεν τον εμπόδισε να τον κρίνει με αυστηρότητα: «Στου κ. Φώτου Πασχαλινού τα τραγούδια διέκρινα μια λεπταίσθητη χορδή και την παντελή, σχεδόν, έλλειψη τεχνικών ψεγαδιών, μ’ όλη την ξηρότητα της συγκινήσεως και την επιτήδευση οφει-λόμενη σε ξένες επιδράσεις, που δεν τον αφήνουν να δημιουργήση κάτι ε-ντελώς δικό του· οι κριτικές και τα’ άρθρα του ποτέ δεν κοσμήθηκαν με τη μετριοφροσύνη της ηλικίας του».
Ο Αύγουστος Καπογιάννης (1913-1995), της οικογένειας Καπογιάννη που διατηρούσε βιβλιοχαρτοπωλείο στον Πύργο, εξέδιδε με την αδελφή του Θεανώ το «Ημερολόγιο ‘Αυγή’» (1933-1936). Χρησιμοποιούσε το ψευδώ-νυμο Σκαραβαίος. Δημοσίευε κείμενά του σε διάφορα έντυπα, και το 1943 εξέδωσε το υπερρεαλιστικής υφής βιβλίο του «Σκόρπια φύλλα», το οποίο αποτελείται από τέσσερα τυπογραφικά φύλλα χωρίς αρίθμηση. Το 1937, σε εκδήλωση του Συλλόγου Γραμμάτων και Τεχνών Ηλείας έκανε «ανασκόπη-σιν των τελευταίων εκθέσεων ζωγραφικής ανά την Ελλάδα», και το 1939 τον βρίσκουμε γραμματέα του παραπάνω συλλόγου, με πρόεδρο τον Τάκη Δόξα. Εργάστηκε ως δημοσιογράφος σε διάφορα τοπικά φύλλα. Μεταπο-λεμικά (1945) ιδρύει και διευθύνει μέχρι τον θάνατό του την εβδομαδιαία εφημερίδα «Αυγή», η οποία συνεχίζει μέχρι σήμερα την έκδοσή της.
Σχεδόν λησμονημένος σήμερα είναι ο δημοσιογράφος Παναγής Γαλα-ξίας (1906-1991), ψευδώνυμο του Παναγιώτη Αλεξόπουλου. Γεννημένος στα Διάσελα έζησε στον Μεσοπόλεμο και την Κατοχή στον Πύργο. Δη-μοσιογράφησε στις πυργιώτικες εφημερίδες «Πατρίς» και «Νέα Ημέρα» και εξέδωσε ο ίδιος τον «Ελεύθερο Τύπο». Ασχολήθηκε κυρίως με το διήγημα και εξέδωσε τα εξής: –Ο Ελ. Βενιζέλος εν τη Ιστορία. Κριτικοϊστορική μελέτη, Αθήναι 1931 (με το όνομα Τάκης Αλεξόπουλος). –Έλεος. Δραματικό κοινω-νικό ρομάντζο, Πύργος Ηλείας, Μάης 1939 (με το όνομα Παναγής Γαλαξίας, δημοσιογράφος).
Τελευταίον από τους Πύργιους ο Τάκης Δόξας αναφέρει τον δικηγόρο Γιάννη Παπαγιάννη (Νεμούτα 1916). Καλλιέργησε το διήγημα και την ποί-ηση. Ξεκίνησε με χρονογραφήματα στη «Φωνή της Γορτυνίας» το 1933 και συνεργάστηκε στο περιοδικό «Εβδομάς». Ποιήματά του δημοσιεύθηκαν στο περιοδικό «Πάνθεον» του Κωστή Βελμύρα. Το 1937 τύπωσε την ποιητική συλλογή «Νοσταλγικά σχέδια».
Από τους Αμαλιαδίτες αναφέρει τον Ανδρέα Καλογερόπουλο, τον Σάκη Ρετσινά και τον ζωγράφο Γιώργο Φωκά. Οι δύο πρώτοι είχαν δημο-σιεύσει κείμενά τους στ’ αμαλιαδίτικα περιοδικά «Χαραυγή» και «Ηλειακά Φύλλα». Ο τρίτος είχε εικονογραφήσει την ποιητική συλλογή του Τάκη Δό-ξα «Λευκοί δρόμοι» (1938). Τελευταία αναφέρεται η Λεχαινίτισσα δασκάλα Τούλα Τρυφωνοπούλου. Είχε δημοσιεύσει τους πρώτους στίχους της στη «Διάπλασιν των Παίδων» και εξέδωσε την ποιητική συλλογή «Αναλαμπές» (1937).
Εμψυχωτής της πνευματικής και καλλιτεχνικής ζωής στην Αμαλιάδα ήταν ο δάσκαλος Νικόλαος Ι. Σκανδάμης (1872-1944). Είχε τυπώσει θεα-τρικά έργα πριν από τον Μεσοπόλεμο. Το 1921 τύπωσε στο αμαλιαδίτικο τυπογραφείο Κ. Θ. Ζάκα το θεατρικό έργο Η Τρικκαλιωτοπούλα, δράμα εις πράξεις τρεις.
Αμαλιαδίτης είναι και ο Γιώργης Ζάρκος (Αμαλιάδα 1902 – Αθήνα 7.4.1967). Από το 1922 έζησε στην Αθήνα. Εμφορούνταν από κομμουνι-στικές ιδέες και εργάστηκε ως μηχανικός σε εμπορικά πλοία. Το 1932-1936 μαζί με τους Μαρίνη, Τσακίρη, Ρίτσο, Θρακιώτη, Ηλία Σιμόπουλο κ.ά. ί-δρυσε το «Εργατικό Θέτρο». Εξορίστηκε στην Ανάφη από το καθεστώς Με-ταξά. Πρωτοδημοσίευσε στη «Νέα Εστία» το 1927. Βιβλία του: –Δεν είναι σπουδαίο πράμα ο θάνατος (1928), –Η τρέλα σ’ όλα τα στάδια (1932), –Ζω-ντανά πτώματα (1934), –Βιτριόλι (1936), –5 λίβελοι (1930–1940).
Η σχετική βιβλιογραφία είναι πενιχρή. Κυρίως βλ. Τάκη Δόξα, «Αυτοβιογραφία», Η-λειακή Επιθεώρηση, αρ. 3-6, 8 (1994, 2005). Του ίδιου, Ηλειακή Γραμματολογία, Πύργος Η-λείας 1963. Ανωνύμως, «Λογοτέχναι εξ Ηλείας», Πελοποννησιακόν Ημερολόγιον, τ. Α΄ (1954), σσ. 115-116. Διον. Ν. Κωνσταντοπούλου, «Πνευματική κίνησις» στο Αθανασίου Θ. Φωτοπούλου, «Ο ιστορικός του Πύργου Διονύσιος Ν. Κωνσταντόπουλος και το έργο του», Πρακτικά Ηλειακού Πνευματικού Συμποσίου 1993, Αθήναι 1994, σσ. 459-460. Γ. Γώτη, Δ. Κράγκαρη, Α. Φουσκαρίνη, Ανθολογία Ηλείων λογοτεχνών, τ. Α΄, Λεχαινά 1981.
Ως Ηλεία θεωρούμε την επαρχία Ηλείας. Το άλλο κομμάτι του σημερινού νομού, δη-λαδή η επαρχία Ολυμπίας, αποτελούσε από την αρχαιότητα «μοίραν τριφυλιακήν».
Βλ. εκτενή νεκρολογία του στο «Βήμα» της 19.11.1952. Επίσης στην εφ. «Πατρίς» Πύργου την 20.11.1952.
Όπως με πληροφόρησε ο καθηγητής Μιχ. Μερακλής, δεν επιμελήθηκε ο ίδιος τις τυ-πογραφικές διορθώσεις, και το κείμενο βρίθει τυπογραφικών λαθών.
«Πατρίς» Πύργου, 4.5.1939.
Για τον εκλεκτό διανοούμενο βλ. Αθανασίου Θ. Φωτοπούλου, «Βάσος Στεφανόπου-λος 1902-1952», περ. Ηλειακή επιθεώρηση», αρ. 9 (Ιούλ.-Σεπτ. 2005), σσ. 121-129.
Αναδημοσίευση στην «Ηλειακή Επιθεώρηση», αρ. 6 (Νοέμ.. – Δεκ. 1994), σσ. 266-267.
«Ηλειακή Επιθεώρηση», αρ. 3-6, 8 (1994, 2005).
Τάκη Δόξα, «Η πνευματική συγκρότηση της Πελοποννήσου», περ. Ηραία (Άργους), αρ. 20-21 (Σεπτ. – Οκτ. 1939), σσ. 2-4.
Ο πατέρας του ήταν κατώτερος δικαστικός υπάλληλος.
Τυπογραφείο Μαλεβίτη και Σταθοπούλου. (Μήπως εργαζόταν σ’ αυτό;).
«Πατρίς» Πύργου, 7.1.1937.
«Πατρίς» Πύργου, 4.6.1937.
«Πατρίς» Πύργου, 15.1.1939.
Τον ανέσυρε από τη λήθη ο Δημ. Σπύρου με το δημοσίευμά του «Ο Γαλαξίας» στο περ. «Αλφειός», αρ. 1 (Άνοιξη 1994), σσ. 23-35.
Θόδωρου Σκανδάμη, Νικόλαος Σκανδάμης, ο Αμαλιαδίτης ποιητής και άνθρωπος του θεάτρου. Αφηγηματική βιογραφία, Αθήνα 1992. [...]